استریل وسایل دندانپزشکی؛ چه وسایلی یکبارمصرفاند؟
وقتی برای درمان دندانپزشکی مراجعه میکنید، طبیعی است که بخواهید بدانید وسایل داخل دهان شما چگونه آماده شدهاند. آیا همه ابزارها بعد از هر بیمار دور انداخته میشوند؟ ابزارهای فلزی چگونه دوباره قابل استفاده میشوند؟ و آیا شستن وسایل بهتنهایی کافی است؟
در دندانپزشکی، وسایل بهطور کلی به دو گروه تقسیم میشوند:
وسایل یکبارمصرف که فقط برای یک بیمار و یک مرحله درمان استفاده میشوند.
ابزارهای چندبارمصرف که بعد از هر بیمار، یک مسیر دقیق شامل شستوشو، بررسی، بستهبندی و استریلشدن در دستگاه اتوکلاو را طی میکنند.
این تفکیک براساس نوع وسیله، محل استفاده و دستورالعمل شرکت سازنده انجام میشود. وسیلهای که برای استریل و استفاده مجدد طراحی نشده باشد، نباید برای بیمار دیگری استفاده شود.
استریلکردن با ضدعفونیکردن چه تفاوتی دارد؟
این دو اصطلاح گاهی بهجای هم استفاده میشوند، اما معنای یکسانی ندارند. شستوشو آلودگیهای قابل مشاهده مانند خون، بزاق و مواد باقیمانده روی ابزار را برطرف میکند. ضدعفونی تعداد زیادی از میکروارگانیسمها را از بین میبرد و بیشتر برای سطوحی مانند یونیت، چراغ، دستگیرهها و تجهیزات محیطی استفاده میشود.
استریلیزاسیون مرحله کاملتری است که برای ابزارهایی انجام میشود که با محیط دهان، بافت نرم یا استخوان تماس دارند. بسیاری از ابزارهای دندانپزشکی مقاوم به حرارت، پس از شستوشو و بستهبندی در دستگاه اتوکلاو و با استفاده از بخار تحت فشار استریل میشوند.
استریلبودن ابزار یک امتیاز اضافه نیست؛ استاندارد اولیه یک درمان دندانپزشکی ایمن است.
چه وسایلی در دندانپزشکی یکبارمصرف هستند؟
وسایل یکبارمصرف برای استفاده روی یک بیمار در یک جلسه یا یک مرحله درمان ساخته شدهاند. این وسایل بعد از استفاده، براساس نوعشان در پسماند معمولی، پسماند پزشکی یا محفظه مخصوص اجسام تیز دفع میشوند و وارد چرخه شستوشو و اتوکلاو نمیشوند.
از وسایل رایج یکبارمصرف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دستکش، ماسک و پیشبند یکبارمصرف
- لیوان بیمار، دستمال و رول پنبه
- گاز استریل و سرساکشنهای یکبارمصرف
- سرسوزن تزریق بیحسی
- تیغ جراحی
- روکشهای پلاستیکی محافظ برای سطوح و تجهیزات
- سرهای یکبارمصرف پوآر آب و هوا، در مدلهایی که شرکت سازنده آنها را یکبارمصرف معرفی کرده است
- تری قالبگیری یا برس پروفیلاکسی یکبارمصرف
- برخی فرزها و فایلهای درمان ریشه، بسته به نوع محصول و دستورالعمل سازنده
نکته مهم این است که ظاهر دو وسیله ممکن است کاملاً شبیه باشد، اما یکی قابل استریل و دیگری یکبارمصرف باشد. بنابراین معیار اصلی، برچسب محصول و دستورالعمل شرکت سازنده است. اگر وسیلهای دستورالعمل معتبر برای شستوشو و استفاده مجدد نداشته باشد، باید یکبارمصرف در نظر گرفته شود.
کدام ابزارهای دندانپزشکی قابل استریل هستند؟
بخش زیادی از ابزارهای فلزی دندانپزشکی برای استفاده مجدد طراحی شدهاند؛ اما تنها زمانی میتوان دوباره از آنها استفاده کرد که تمام مراحل آمادهسازی و استریل را بهدرستی طی کرده باشند.
نمونههای رایج ابزارهای قابل استریل عبارتاند از:
- آینه و پنس دندانپزشکی
- سوند و ابزارهای معاینه
- جرمگیرهای دستی و ابزارهای پریودنتال
- فورسپس و الواتورهای جراحی
- ابزارهای ترمیمی و فرمدهی مواد
- تریهای فلزی قالبگیری
- هندپیسها و آنگلهای قابل اتوکلاو
- برخی فرزها و ابزارهای چرخشی قابل استفاده مجدد
- ابزارهای جراحی ایمپلنت و ستهای جراحی
ابزارهایی که وارد بافت نرم یا استخوان میشوند، مانند وسایل جراحی و جرمگیرهای پریودنتال، در گروه ابزارهای پرخطر قرار دارند و باید پس از هر بار استفاده با روش مناسب حرارتی استریل شوند. ابزارهایی مانند آینه دهان که با مخاط تماس دارند نیز در صورت مقاومبودن به حرارت، باید استریل حرارتی شوند.
آیا توربین و آنگل فقط با اسپری ضدعفونی تمیز میشوند؟
خیر. هندپیسها، توربینها، آنگلها و اتصالات مرتبط ممکن است علاوه بر سطح خارجی، از قسمتهای داخلی نیز با مواد دهانی بیمار آلوده شوند. به همین دلیل پاککردن سطح وسیله با محلول ضدعفونیکننده کافی نیست.
این تجهیزات باید پس از هر بیمار، مطابق دستورالعمل شرکت سازنده تمیز، در صورت نیاز روغنکاری، بستهبندی و با حرارت استریل شوند. تجهیزات دندانپزشکیای که امکان استریل حرارتی آنها وجود ندارد، نباید جایگزین هندپیسهای قابل اتوکلاو شوند.
مسیر شستوشو، پک و اتوکلاو در مطب چگونه است؟
استریل ابزار فقط قراردادن چند وسیله در یک دستگاه نیست. ابزارهای قابل استفاده مجدد باید یک مسیر مشخص و مرحلهبهمرحله را طی کنند.
مرحله اول: جمعآوری و انتقال ایمن ابزارهای استفادهشده
پس از پایان درمان، ابزارهای استفادهشده از ابزارهای تمیز جدا میشوند و برای انتقال به بخش شستوشو داخل ظرف مقاوم، دربسته و غیرقابل نفوذ قرار میگیرند.
این کار هم از پخششدن آلودگی جلوگیری میکند و هم احتمال تماس یا آسیبدیدگی کارکنان با ابزارهای تیز را کاهش میدهد. هنگام جابهجایی و شستوشوی این وسایل نیز از دستکش ضخیم مخصوص و تجهیزات محافظتی استفاده میشود.
مرحله دوم: شستوشو و حذف آلودگیهای باقیمانده
قبل از استریلشدن، خون، بزاق و مواد باقیمانده باید از سطح و شیارهای ابزار پاک شوند. باقیماندن مواد آلی روی وسیله میتواند مانع عملکرد صحیح فرآیند استریل شود.
این مرحله بسته به تجهیزات مطب میتواند با دستگاه اولتراسونیک، دستگاه شستوشو و ضدعفونیکننده یا شستوشوی کنترلشده دستی انجام شود. استفاده از روشهای دستگاهی معمولاً تماس مستقیم کارکنان با ابزار آلوده را کاهش میدهد.
پس از شستوشو، ابزارها آبکشی میشوند تا باقیمانده مواد شوینده روی آنها نماند.
مرحله سوم: خشککردن و بررسی ابزارها
ابزارها پیش از بستهبندی باید کاملاً خشک شوند. رطوبت میتواند به بستهبندی آسیب بزند و شرایط نگهداری استریل را مختل کند.
در این مرحله ابزارها از نظر تمیزی، سلامت، زنگزدگی، شکستگی یا کاهش کارایی بررسی میشوند. وسایل آسیبدیده یا فرسوده نباید دوباره وارد چرخه درمان شوند.
مرحله چهارم: قراردادن ابزارها داخل پک استریل
ابزارهای خشک و بررسیشده در پکهای مخصوص استریل قرار میگیرند. این بستهها به بخار اجازه نفوذ میدهند و پس از پایان فرایند، تا زمانی که پک سالم، خشک و بسته باقی مانده باشد، از ابزار محافظت میکنند.
داخل هر بسته باید نشانگر شیمیایی مناسب قرار داشته باشد. روی پک نیز اطلاعات لازم مانند تاریخ، شماره سیکل یا دستگاه ثبت میشود تا در صورت بروز مشکل، امکان پیگیری وجود داشته باشد.
مرحله پنجم: استریلشدن در دستگاه اتوکلاو
پکهای آمادهشده با چیدمان صحیح داخل اتوکلاو قرار میگیرند. اتوکلاو با استفاده از بخار تحت فشار و براساس ترکیبی از زمان، دما، فشار و شرایط تعیینشده، ابزارها را استریل میکند.
زمان یا دمای یکسانی را نمیتوان برای تمام دستگاهها و تمام پکها اعلام کرد. برنامه دستگاه باید دقیقاً مطابق دستورالعمل اتوکلاو، نوع بستهبندی و ابزارهای داخل آن انتخاب شود. بارگذاری بیش از ظرفیت یا چیدمان نامناسب پکها میتواند نفوذ بخار و عملکرد صحیح دستگاه را مختل کند.
مرحله ششم: بررسی شاخصهای استریل
عملکرد اتوکلاو تنها با روشنشدن دستگاه تأیید نمیشود. برای ارزیابی فرایند استریل از ترکیبی از کنترلهای مختلف استفاده میشود:
- کنترل پارامترهای دستگاه مانند زمان، دما و فشار در هر سیکل
- نشانگر شیمیایی داخل هر پک
- تست بیولوژیک یا تست اسپور بهصورت دورهای
راهنمای CDC استفاده از تست بیولوژیک را دستکم بهصورت هفتگی توصیه میکند. همچنین برای هر بار اتوکلاو باید پارامترهای دستگاه بررسی و ثبت شوند و داخل هر بسته نشانگر شیمیایی وجود داشته باشد.
مرحله هفتم: نگهداری پکهای استریل
پس از پایان کامل چرخه و خشکشدن بستهها، پکهای استریل در کمد بسته، خشک و دور از رطوبت نگهداری میشوند.
پیش از استفاده، سلامت بستهبندی کنترل میشود. اگر پک خیس، پاره، سوراخ یا باز شده باشد، استریلبودن محتویات آن قابل اطمینان نیست و ابزار باید دوباره شسته، بستهبندی و استریل شود.
سطوحی مانند یونیت و چراغ دندانپزشکی چه میشوند؟
همه وسایل داخل اتاق درمان وارد اتوکلاو نمیشوند. سطوحی مانند دسته چراغ، کلیدهای یونیت، سینی، تجهیزات تصویربرداری و قسمتهایی که هنگام درمان با دستکش لمس میشوند، بین بیماران ضدعفونی میشوند یا با پوششهای یکبارمصرف محافظت میشوند.
پوششهای محافظ باید بین بیماران تعویض شوند و سطوح بدون پوشش نیز با ماده مناسب و طبق دستورالعمل محصول ضدعفونی شوند.
آیا شستن ابزارها بدون اتوکلاو کافی است؟
خیر. شستوشو فقط اولین مرحله آمادهسازی ابزار است. این مرحله آلودگیهای قابل مشاهده را برطرف میکند، اما برای ابزارهایی که با مخاط، بافت نرم یا استخوان تماس دارند، جایگزین استریلیزاسیون نیست.
از طرف دیگر، قراردادن ابزار آلوده داخل اتوکلاو بدون شستوشوی صحیح نیز روش قابل قبولی نیست؛ زیرا خون، بزاق یا مواد باقیمانده میتوانند مانع تماس مناسب عامل استریلکننده با سطح ابزار شوند.
بیمار چگونه میتواند به رعایت بهداشت در مطب توجه کند؟
بیماران لازم نیست وارد بخش فنی استریل شوند، اما چند نشانه ساده میتواند نشاندهنده نظم و توجه مطب به کنترل عفونت باشد:
- بازشدن ابزار از پک سالم و بسته در زمان آمادهسازی درمان
- استفاده از وسایل یکبارمصرف جدید برای هر بیمار
- تعویض دستکش میان بیماران و هنگام آلودگی
- وجود پوششهای تمیز روی سطوح پرتماس
- تمیزی و نظم فضای درمان و بخش آمادهسازی ابزارها
استریل ابزار؛ بخشی جدانشدنی از درمان ایمن
کنترل عفونت یک اقدام نمایشی یا انتخابی نیست. همانطور که تشخیص دقیق و مهارت پزشک در نتیجه درمان اهمیت دارد، آمادهسازی صحیح ابزارها نیز بخشی ضروری از مراقبت ایمن از بیمار است.
در مطب VIP دکتر مغفوری، هدف این است که هر مرحله درمان در محیطی منظم، کنترلشده و با رعایت اصول بهداشتی انجام شود؛ از آمادهسازی یونیت و وسایل یکبارمصرف تا شستوشو، بستهبندی و استریل ابزارهای قابل استفاده مجدد.
برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره خدمات درمانی و رزرو وقت معاینه با مطب تماس بگیرید.
مطب VIP دکتر مغفوری
بابل، خیابان شریعتی، روبهروی شیرینیسرای بابل، ساختمان کوروش کبیر، طبقه دوم
تلفن: ۰۱۱-۴۴۴۲۱۵۱۱